Travma – Nesil Sezgi Yılmaz

Frankenstein (1994): Annenin Kaybından Travmaya Uzanan Après-Coup Döngüsü

admin — Sun, 16 Nov 2025 21:56:39 +0000

Giriş

Kenneth Branagh’ın 1994 yapımı Mary Shelley’s Frankenstein filmi, anne kaybının ruhsal dünyada bıraktığı ham izin zaman içinde nasıl travmatik çekirdek haline geldiğini göstermek için psikanalitik okumaya uygun bir anlatı sunmaktadır.. Film, travmanın tek bir olaydan ibaret olmadığını, anlamın ancak sonraki karşılaşmalarla sonradan inşa edildiğini ve travmanın da bu ardışık yeniden yazımlar sonucunda oluştuğunu sahne sahne ortaya koyar gibidir.

İlk Kayıp

Filmde Frankenstein ailesi, Victor’un çocukluk yıllarında mutluluk ve bütünlük içinde betimlenir. Canlı renkler ve ışık dolu sahneler, Victor’un henüz yara almamış ruh halini yansıtır gibidir. Ancak bu tablo, bir aile dansı sırasında Caroline Frankenstein’ın aniden doğum sancısına girmesiyle bozulur. Victor’un annesi Caroline, oğlu William’ın doğumu esnasında hayatını kaybeder. Bu erken kayıp, dışarıdan bakıldığında son derece dramatik olsa da, filmde küçük Victor’un bu ölümü o anda idrak edebildiğine dair bir izlenimimiz oluşmaz. Psikanalitik kuramda, çocuklukta yaşanan travmatik deneyimlerin gerekli sembolik araçlar olmadığında temsil edilemediğinden ve sadece iz bıraktığı açıklanır. Victor’un annesinin ölümü de aynen böyle, anlamlandırılamayan bir eksiklik şeklinde psişeye çökmüş ve normal yas sürecinin başlamasını engellemiş olarak anlatılmaktadır. Henüz çocuk olan Victor’un, ne olduğunu tam olarak anlayamadığını, anne kaybını kelimelere, sembollere dökemediğini görürüz. Yas sanki askıda kalmış, ne tam yaşanmış ne de sona erebilmiş gibidir.

Ölümü Alt Etme Fantezisi

Annesinin zamansız ölümü Victor’un ruhunda kapanmamış bir yara olarak kaldığını, bu yaranın ilerleyen yıllarda farklı kılıklarda kendini göstermesinden anlarız. Filmde Victor’un bilimsel merak ve hayat verme tutkusunun arkasında, aslında bilinçdışı bir omnipotent fantazi yattığını çok geçmeden kavrarız. Victor, annesinin ölümünü kabullenemediği için ölümün geri döndürülebileceğine dair büyüsel bir inanca sarılmıştır. Ergenlik çağına geldiğinde annesinin mezarı başında diz çökerek kimsenin “bir daha ölmemesi” için çabalayacağına dair yemin eder. Ölümü “durduracağına” dair bu söz, aslında Victor’un bilinçdışı omnipotent fantazisinin açık ifadesi gibi okunabilir. Yani Victor’un öyküsü, annesini kaybetmenin acısıyla başa çıkmak yerine, ölümü zeka yoluyla inkar etme çabasıdır. Psikanalizde böylesi her şeye kadirlik inancı, çaresizlik karşısında geliştirilen bir savunmadır ve çocuk ruhunun “olmaması gereken bir gerçeği” sihirli düşünceyle tersine çevirme girişimidir. Victor da annesinin yokluğunu telafi etmek için bilimin gücüne sığınır. Ölüm onun gözünde geri çevrilebilir bir hata haline gelir ve yaşamı yeniden yaratmak ise hem yitirilenin onarımı hem de kendi varlığını yeniden kurma girişimidir. Kısacası Victor’un ceset parçalarından bir canlı yaratma fikri, salt bilimsel ilerleme arzusundan değil, tutulamamış yası inkar etmek için geliştirdiği fanteziden beslenir. Bu yönüyle film, genç Frankenstein’ın çığır açan deneyinin ardındaki bilinçdışı itici gücü adım adım açığa çıkarır.

Yaratılış Sahnesi = Yeniden Doğum

Victor, üniversitedeki yıllarında ölümün sırrını çözmeye adanmış takıntılı çalışması sonucunda nihayet şiddetli fırtınayla, elektrikli yılanlarla ve patlamalarla bezeli bu sahnede, yaratığa hayat vermeyi başarır. Fakat hemen ardından kendi yarattığı bedenden dehşete kapılarak geri çekilir ve yaşadığı deneyime bakamaz hale gelir. Yaratık ilk nefesini aldığında, Victor onu korkunç bir hata gibi görür ve irkilerek uzaklaşır. Omuzlarına kadar çıkan amniyotik sıvı ve devasa rahim benzeri kapsül gibi görsel öğeler, bu anı tuhaf bir doğum sahnesine dönüştürmek için yerleştirilmiş gibidir. Ancak bu doğum, tıpkı Victor’un anne ölümünde olduğu gibi, sevinç yerine dehşet yaratmıştır. Victor yeni doğan/meydana gelen “çocuğunun/yaratımının” yüzüne bile bakamaz. Gözlerini kaçırır, onu örtmeye çalışır ve yaratığa bir canlı olarak anlam veremez haldedir. Bu, Victor’un ruhsallığında anne kaybının ilk yansımasını ifade eden sahne gibidir. Çocuk Victor’un yaşadığı temsil edilemeyen kayıp, şimdi genç Victor tarafından temsil edilemeyen bir yaratılış olarak tekrarlanmaktadır. Yani olay (doğum ve kayıp teması) tekrar etmiş fakat yine anlam kazanamamış, sadece ham duygu yoğunluğu olarak kalmıştır. Bu noktayı geçmişteki yaraya ait ilk titreşim gibi okuyabiliriz.

…

KUŞAKLARARASI BAKIM

admin — Sun, 17 Aug 2025 12:18:24 +0000

Paul Cézanne “Aziz Victoire Dağı Serisi”

KUŞAKLARARASI BAKIM

Bazı ailelerde bebekler hayata henüz “merhaba” demişken biyolojik annelerinden uzak bir şekilde büyümeye başlıyor. Bunun nedeni, annenin çeşitli sebeplerle bebeğiyle sürekli bir arada olamaması ve ortaya çıkan bakım ihtiyacının büyükanneye (anneanne veya babaanneye) devredilmesidir. Bu “emanet edilme“ süreci bazen doğumdan hemen sonra gerçekleşirken, bazen bebek birkaç aylık olduğunda devreye girer. Sonuç olarak, bebek yaşamının en kırılgan ve hassas döneminde biyolojik annesiyle kesintisiz bir bağ kurma fırsatı olmadan büyükanne tarafından yetiştirilir.

Beslenme, uyku düzeni, alt değiştirme gibi günlük ihtiyaçlar büyükanne tarafından karşılanırken, biyolojik anne çoğu zaman ikinci planda kalır. Bebek için annelik figürleri böylece farklı roller üstlenmeye başlar. Bu durum, anne ve bebek arasında oluşması beklenen duygusal sürekliliği sekteye uğratır.

Annenin yerine geçen büyükanne, bebek için ağlamalarını yatıştıran, ihtiyaçlarına yanıt veren ve göz teması kurarak güvence sunan biri haline gelir. Böylece güvenlik hissi ve düzen algısı büyükannenin varlığıyla şekillenmeye başlar. Biyolojik anne ise yalnızca kısa ziyaretlerle bebeğin hayatında var olur. Bu kesintili etkileşimler bebeğin zihninde annenin kalıcı bir temsilini oluşturmak için yeterli değildir. Anne, bebeğin gözünde bir nevi “ziyaretçi“ hâline gelir. Varlığı mutluluk getiren fakat çok geçmeden kaybolan birine dönüşür.

Emanet edilme deneyimi, bebeğin erken dönemdeki ruhsal gelişiminde önemli değişimlere yol açar. Bakım hiyerarşisinin tersyüz olması, bebeğin güvenliği için (normalde annesine bağlanması beklenirken) büyükannesine bağlanmasına neden olur. Anne, özlenen ancak sürekliliği olmayan biri olarak zihinde yer edinirken, büyükannenin rolü daha somut ve pratik ama duygusal açıdan sınırlı bir konuma taşınır. Sonuç olarak, çocuk zihninde iki ayrı temsil geliştirmeye başlar. Eksiksiz bakım sağlayan ancak “asıl anne” olmayan büyükanne ile biyolojik bağın sembolü olan ama ulaşılması güç anne.

Bu bakım devri bazı ailelerde bireysel bir durum olmaktan çıkar ve kuşaklar boyunca tekrar eden bir döngü hâline gelebilir. Adeta bir aile geleneği gibi, annenin rolü büyükannelere aktarılır ve yeni doğan bebekler biyolojik anneler yerine önceki kuşak kadınlar tarafından yetiştirilir. Bu döngüde annenin kendi bebeklik döneminde annesinden göremediği bakım, kendi çocuğu için de eksik kalır. Bu boşluk ise büyükannenin müdahalesiyle doldurulur. Böylece annelik, birebir yaşanan bir deneyim olmaktan çıkar ve devredilen bir işlev haline gelir. Bu dinamikler, annenin farkında olmadan kendi geçmişindeki bağlanma eksikliklerini yeniden sahnelediğini gösterir.

Kendi annesiyle düzenli kuramadığı ilk bağı bilinçsizce çocuk üzerinden tekrar eden anne, çocuğu yalnızca kendisiyle değil, aynı zamanda büyükanneyle de ilişki kurmaya zorlar. Çocuğun ruhsal dünyası böylece iki kuşağın tamamlanmamış bağlanma hikâyelerinin taşıyıcısı olur ve bu durum çocuğun annesiyle tutarlı bir bağ kurmasını daha da zorlaştırır. Anne geçici ve inişli çıkışlı bir figür olarak algılanırken, büyükannenin varlığı istikrarlı ama sınırlı bir yer tutar. Çocuk, annenin yanında süreklilik sağlayabilmek amacıyla çaba göstermeye başlar. ilişkiyi sürdürebilmek adına annenin memnuniyetini sağlamaya çalışır ve yetişkin sorumluluklarını üstlenir. Normalde yetişkinin yüklenmesi gereken ilişkinin taşıyıcısı çocuk olurken kuşaklar arasındaki sınırlar bulanıklaşır.

Anne geri planda kalırken büyükanne günlük yaşamın düzenleyicisi hâline gelir. Bu karmaşık yapı çocuğun kimlik gelişimine gölge düşürür. Çünkü bu aile yapısında, çocuğun “otorite kim?” sorusuna yanıt ararken üst kuşaklara yönelmesi neredeyse kaçınılmazdır. Çoğu zaman kararların kaynağı büyükannede, özlem ise annede yoğunlaşır (ulaşılamayan uzak bir diyar gibi). Ancak bu parçalı yapı annenin konumunu sarsar. Kimi zaman anne bir abla gibi görülür, kimi zaman bir arkadaş. Böyle bir ortamda çocuğun zihninde sürekli ve bütünlüklü bir anne figürü oluşturmak epey güçleşir.

Bu durumun tek sebebi bireysel ya da aile içi dinamikler değildir. Zorlayıcı politik şartlar da bu döngüyü başlatabilir. Zorunlu göç, sürgün veya ülkeyi terk etme gibi stresli süreçlerle karşı karşıya kalan ailelerde bebek genellikle geride bırakılarak büyükannesine emanet edilir. Politik şiddetin ve belirsizliğin ortasında anne-babalar hayatta kalma stratejilerini önceliklendirirken, çocukla bağ kurma süreci ertelenir. Bu erteleme, annenin çocuğun zihnindeki imgesini daha da kırılgan hale getirir. Böylece anne artık sadece özlenen değil, aynı zamanda hiçbir zaman “ulaşılamayacak” birine dönüşür. Bu bireysel bağlanma karmaşası, politik travmanın ağır izleriyle birleşerek kuşaklar boyu etkilerini sürdüren daha derin bir soruna zemin hazırlar.

Bazen de sosyo-ekonomik zorluklar bu tabloyu zorunlu kılar. Ekonomik sıkıntılar, güvencesiz iş koşulları veya şehir dışında çalışmayı gerektiren zorunluluklar, anneleri doğrudan gündelik bakımın dışına iter. Bu nedenle çocukların büyükannelere bırakılması yalnızca bir tercih değil, çoğu zaman ekonomik zorunlulukların getirdiği bir çözüm halini alır. Bu düzen de annelik rolünü arka plana iter. Anne akşam eve döndüğünde bitkin ve tükenmiş olurken duygusal paylaşımlar yerini sessizliğe ve mesafeye bırakır. Böylece çocuk, annesinin sürekli varlığını daha çok ekonomik kaygıların gölgesinde deneyimler.

Kültürel faktörler de söz konusu devri başlatıcı unsurlardan biridir. Kadınların erken yaşta evlendirilmesi, genç yaşta annelik yapmaya zorlanmaları ve çocuk gelinlik gibi pratikler, kadının anneliği tam anlamıyla deneyimleme kapasitesini sınırlar. Henüz kendi kimliğini oturtamamış bir kadının çocuğuyla istikrarlı bir bağ kurması elbette zorlaşır. Bu durumda annelik olgunlaşmış bir süreçten ziyade aile içinde devredilen, adeta otomatik bir rol haline gelir. Büyükannenin otorite olarak öne çıktığı bu düzen ise kültürel normlar üzerinden meşrulaştırılır. Çocuğun gözünde anne bağımsız bir birey olmaktan çıkar, büyükannenin gölgesinde duran ikincil birine dönüşür.

Anneliğin toplumsal normlar, ekonomik koşullar ve politik zorluklarla nasıl şekillendiğini göz ardı etmek mümkün değildir. Ama asıl soru şu: bebekliğinde “yersizleşmiş” bu erişkinlerin karmaşadan çıkıp daha tutarlı ve sevgiden beslenen bağları geliştirme imkanları neler olabilir?

KRİPT’TEN BAĞIRSAĞA: MELANKOLİ

admin — Tue, 29 Jul 2025 14:27:55 +0000

“Yasta dünya yoksul ve boş bir hal alır, melankolide ise yoksullaşan ve boş hale gelen Ben’in ta kendisidir.”

Sigmund Freud’un 1917 tarihli Yas ve Melankoli makalesi, kaybın ruhsallıkta nasıl işlendiğini anlamak için kurucu bir metindir. Yas, sevilen nesnenin kaybına verilen doğal ve sağlıklı bir tepkiyken, melankoli yasın patolojik biçimidir. Yasta kayıp bilinçli şekilde tanınır, onunla yüzleşilir ve zamanla kabullenerek ruhsal enerji yeni bağlara yönlendirilir. Melankolide ise vedalaşma süreci sekteye uğrar. Ruhsallık işgal altında ketlenmiş vaziyettedir. Yasta vedalaşma süreci tamamlanana kadar hakim olan bu dinamik melankolide gizemli bir etki olarak varlığını sürdürmeye devam eder. Bu etki ruhsallığın gittikçe yoksullaşmasına yol açar. Kayıp, bilinçdışında işlenemeden gömülü kalmış olanın gölgesi gibi hareket etmeye devam eder. Bu gölge kendine yönelen öfke, suçluluk, özsaygı düşüklüğü olarak dolaşımdadır.

“Aynı etkiler bazı kişilerde ise yas yerine, hastalığa bir eğilim olduğuna dair bizi kuşkuya düşüren melankoliyi oluşturur.”

Freud’un tanımladığı patolojik yas: melankoliyi, Nicolas Abraham ve Maria Török geliştirdiği Kript kavramı ile zenginleştirerek yorumlarlar. Abraham ve Török, bazı kayıpların yalnızca işlenemez değil, aynı zamanda temsil edilemez nitelikte olduklarını, psişik temsil sistemine hiç dahil edilemeden bilinçdışında kaldıklarını, kaybın içsel bir mezar gibi olabileceği benzetimini yaparlar. Mezar kaybın içsel izolasyon işlevini görür ve melankolinin içe kapalı dinamiğini meydana getirir. Bu içsel mezarın yani Kript’in içi; konuşulamayan aile sırları, aktarılan travmalar, tutulamamış yaslar, utanca batmış yaşantılar; savaş, göç, soykırım ile dolmuştur. Adeta tüm kuşakların sessizliğinin/dilsizliğinin mahzeni gibidir. Kaybın temsil edilmesini, işlenmesini ve dolayısıyla yasının tutulmasını engelleyen, mezar gibi, mahzen gibi; bir odacık, belki bir apse olarak kript, yaşamsal enerjiyi de içeride tutar. Böylece önceki ve sonraki kuşaklar boyunca psikosomatik rahatsızlıklar, anlam verilemeyen melankolik belirtiler, suçluluk-utanç duyguları, ilişkisellikte ortaya çıkan çözümlenememiş paradoksal tekrarlar olarak miras kalmaya devam eder. Bu noktada melankoliyi yalnızca bir kuşağın patolojik yas durumundan aktarılan travmaya doğru ele aldıklarını söylemek mümkün görünmektedir.

Jacek Malczewski “Melancholia”

Kript kavramının ruhsallıkta kapalı kalan, temsil edilemeyen içeriklere işaret etmesi, terimin tıpta taşıdığı anlamla paralellik oluşturmaktadır. Tıbbi bağlamda kript, bedenin çeşitli bölgelerinde bulunan küçük çukur ve tüp biçimindeki yapılardır. Örneğin, bağırsak mukozasında yer alan Lieberkühn kriptleri, sindirim enzimlerini ve bağışıklık sistemi bileşenlerini üretir. Ancak bu yapılar tıkandığında ya da iltihaplandığında, bedenin genel işleyişi bozulur ve kript apsesi gibi sonuçlar ortaya çıkar. Benzer şekilde, bademciklerdeki kriptlerin debris ile dolması tonsillit veya taş oluşumuna yol açar. Tıpta kriptler, işlevsel olduklarında bedeni desteklerken apseler oluşması durumunda bu yapılar içi irin dolu, ağrılı, şişkin, dokusal boşluk yaratan patolojik odaklara dönüşürler.

Bedendeki kriptler ile ruhsallıktaki kriptleri birlikte düşündüğümüzde, içeriği boşaltılamayan kapalı bir oluşumun, bedenin koruma sistemini sekteye uğratarak enfekte edebildiği gibi ruhsallıktaki kriptlerin de bu mekanizmayla benzerlikleri olmasıdır. Abraham ve Török’ün metapsikolojisiyle, tıbbın patolojik süreçleri arasındaki bu çapraz okuma, ruhsal sistemin kapalı kalmış kriptleri, tıpkı bedensel kriptlerde olduğu gibi, taşıdığı içerik dışarı aktarılamadıkça, psişik ve bedensel dengeyi tersine çevirebilmektedir.

“Betimleyici psikiyatride de tanımı oldukça değişken olan melankoli, bazen ruhsal bir kökenden çok bedensel hastalık hallerini düşündüren, kesin olarak tek bir birim halinde gruplamanın mümkün olmadığı faklı klinik biçimlerde ortaya çıkar.”

Psikosomatik alanında bağırsak-beyin ekseninde yapılan günümüz araştırmaları, psişik süreçlerin bedensel sistemlerle çift yönlü etkileşimini ortaya koymaya çalışmaktadır. İnflamatuar bağırsak hastalıklarının; stres, anksiyete ve depresyonla birlikte seyretmesi, bademcik iltihaplarının yüksek stres ile tetiklenmesi, ruhsallıktaki kriptlerin bedensel izdüşümleri olarak yorumlanabilir mi? Böylelikle temsil edilemeyen, işlenemeyen melankoli durumundaki ruhsal içerikler bedensel yolla görünür olmanın, sessizliği/dilsizliği bozguna uğratmanın bir yolunun bulmuş olmazlar mı? Kaybın yas ile sindirilip atılabilir mekanizmasını düşündüğümüzde soruları olumlu yönde yanıtlamak mümkün görünmektedir. Ayrıca bu bağlamda düşündüğümüzde tıbbın kriptleri ile psikanalizin kripti arasında metaforik çağrışımsal dizginin ötesinde bir yakınlık olduğunu söylemek de mümkün görünmektedir.

Freud’dan Török ve Abraham’a, tıptan psikanalize ve psikosomatiğe uzanan bu kuramsal hat; yasın tutulamaması, sırların saklanması, sessizliğe devam edilmesi halinde ruhsal temsil sisteminin ve bedensel dengenin nasıl bozulabileceğini göstermeye çalıştım. Melankoli ile burada yalnızca hüzünlü, içe dönük (depresif) bir hali değil, ruhsal metabolizmanın temsil edilemeyenle başa çıkamaması sonucunda ortaya çıkabilecekleri aktarmaya çalıştım. Kriptin çözülebilmesi için kaybın, sırların simgesel düzleme taşınması, sessizliğin/dilsizliğin bozulması gerekir. Ancak o zaman hem bireysel ruhsallık hem gelecek kuşaklar hem de beden yeniden işlerlik kazanabilir.